Futbol bu gün milyonlarla insanın izlədiyi və oynadığı idman növüdür. Lakin oyunun ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş qapı torlarının yaranma tarixi düşündüyümüzdən daha maraqlıdır. Bu element əvvəlcə sadə bir ehtiyacdan doğsa da, zamanla inkişaf edərək müasir futbolun standart hissəsinə çevrilib.
İlk futbol torları necə yaranıb?
Müasir futbol torlarının ilkin forması XIX əsrin əvvəllərində İngiltərədə ortaya çıxıb. İlk nümunələr ip və ya kəndirdən hazırlanırdı və əsas məqsəd topun oyundan çıxmasının qarşısını almaq idi. O dövrdə torlar həm də azarkeşləri topdan qorumaq üçün istifadə olunurdu.
1882-ci ildə İngiltərədə, “Sheffield United” klubunun stadionu olan Bramall Lane-də futbol torları ilk dəfə rəsmi şəkildə tətbiq edildi. Bu torlar sadə ipdən hazırlanmışdı və meydanın hər iki qapısına yerləşdirilmişdi.
Con Aleksandr Brodi və metal tor ideyası
Futbol torlarının inkişafında mühüm rol oynayan şəxslərdən biri Con Aleksandr Brodi olub. O, həmçinin reqbi və qolfla məşğul olan idmançı idi. Brodi 1889-cu ildə futbol üçün yeni tip tor dizayn etdiyini iddia edirdi və bu ixtiranı onun ən böyük nailiyyəti hesab edirdi.
1891-ci ildə o, metal halqalar və tor konstruksiyasından ibarət sistemi patentləşdirdi. Bu model iki metal çərçivədən və onları birləşdirən tor örtükdən ibarət idi. Tor dirəklər arasında gərilərək topun qapıdan çıxmasının qarşısını alırdı.
Onun Londonda fəaliyyət göstərən şirkəti müxtəlif idman avadanlıqları istehsal edirdi və hətta Futbol Assosiasiyasını (FA) “Wembley” stadionu üçün qapı torları ilə təmin edirdi.
Futbol qaydalarında torların rolu
Futbol torları zamanla oyunun rəsmi qaydalarının bir hissəsinə çevrildi. 1887-ci ildə Preston North End ilə Hyde arasında keçirilən oyunda torların istifadəsi qeydə alınıb. Həmin qarşılaşma 26:0 hesabı ilə başa çatmışdı.
1888-ci ildə FA tərəfindən hazırlanan ilk rəsmi qaydalarda qapının təsviri verilmişdi: top dirəklər arasından və üst çubuğun altından keçərsə, qol hesab olunur. 1891-ci ildən etibarən isə bütün qapılarda torların istifadəsi məcburi oldu.
Qapı dirəklərinin və ölçülərin inkişafı
Futbol qapıları da torlarla birlikdə inkişaf edib. İlk dövrlərdə qapı sadəcə yerə sancılmış iki çubuqdan ibarət idi və nə hündürlük, nə də üst çubuq müəyyən olunmuşdu.
1863-cü ildə FA qapının enini 24 fut (7,32 metr) olaraq müəyyənləşdirdi və bu ölçü bu gün də dəyişməz qalır. 1865-ci ildə isə yer səthindən 8 fut (2,44 metr) hündürlükdə üst çubuq əlavə edildi. Əvvəlcə lentlə işarələnən bu hissə sonradan taxta materialla əvəz olundu.
Müasir dövrdə qapılar ağ rəngli dirəklərdən və üst çubuqdan ibarətdir və standart ölçülər peşəkar futbol üçün eyni olaraq qalır.
Materialların dəyişməsi və texnoloji inkişaf
Əvvəlki illərdə futbol torları əsasən kətan və ya çətənə liflərindən hazırlanırdı. Lakin XX əsrin əvvəllərindən etibarən bu materiallar daha davamlı sintetik variantlarla əvəz olunmağa başladı.
1934-cü ildə “Arsenal” və “Chelsea” komandaları arasında keçirilən oyunda ilk dəfə neylon torlardan istifadə edildiyi qeyd olunur. Müasir torlar isə əsasən polipropilendən hazırlanır. Bu material günəş şüalarına davamlıdır, çürümür və əvvəlki torlarla müqayisədə xeyli yüngüldür.
Standart ölçülərə uyğun olaraq müasir torların eni 7,32 metr, hündürlüyü isə 2,44 metr təşkil edir. Dərinliyi isə təxminən 2 metrə çatır.
Torların qapıya bərkidilməsi
Futbol torlarının qapıya bərkidilməsi üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunur. Ən geniş yayılmış variant plastik qarmaqlardır. Bu qarmaqlar təhlükəsizlik baxımından xüsusi hazırlanır və zərurət olduqda qırıla bilir.
Bundan əlavə, klipslər və velkro tipli yapışqan sistemlər də istifadə olunur. Xüsusilə velkro asanlıqla açılıb-bağlana bildiyi üçün praktik hesab edilir.
Futbol torları sadə ip konstruksiyasından başlayaraq bu gün yüksək texnologiyalı məhsula çevrilib. Onların inkişafı futbolun ümumi təkamülünün bir hissəsi olub və oyunun daha təhlükəsiz, nizamlı və baxımlı keçirilməsinə böyük töhfə verib.
