Şahmat bu gün yüzdən çox ölkədə rəsmi şəkildə tanınan tamhüquqlu idman növüdür və Olimpiya hərəkatının proqramına daxil edilib. Bu səbəbdən, digər idman sahələrində olduğu kimi, şahmatda da müəyyənləşdirilmiş ixtisas dərəcələri və həmin dərəcələrin verilməsi üçün normativlər mövcuddur. Aşağıda bu sistemin necə qurulduğu və şahmatçının zirvəyə gedən yolda hansı pillələrdən keçdiyi izah olunur.
Şahmatda dərəcə anlayışı və ümumi iyerarxiya
Şahmatda dərəcə (razryad) idmançının hazırlıq səviyyəsini, oyun gücünü və nəticələrini əks etdirən göstəricidir. Dərəcə ya Azərbaycan Şahmat Federasiyası, ya da FIDE tərəfindən rəsmi turnirlərin nəticələrinə əsasən verilir. Bunun üçün partiyalar və onların yekunları protokollarda dəqiq qeydə alınmalıdır.
Sistem iki əsas blokdan ibarətdir:
- yeniyetmələr üçün dərəcələr (təxminən 8–15 yaş arası);
- böyüklər üçün dərəcələr (16 yaşdan yuxarı).
Hər iki qrup üçün üç rəsmi dərəcə nəzərdə tutulur. Onların üzərində isə artıq dərəcə yox, idman rütbələri dayanır. Milli sistemdə ən yüksək dərəcə idman ustalığına namizəd – K.M.S. hesab edilir. Bəzi həvəskarlar 1000–1400 ELO reytinqi olan oyunçuları “4-cü dərəcə” kimi adlandırsalar da, bu, rəsmi təsnifat deyil. Eyni qaydada, 1000-dən aşağı reytinqi olanlar başlanğıc səviyyəli oyunçular sayılır.
Dərəcədən sonrakı rəsmi rütbələr belə sıralanır:
- idman ustası;
- beynəlxalq usta;
- beynəlxalq qrossmeyster – dünyada ən güclü şahmatçıların daşıdığı ali tituldur.
Son illərin nümunələrindən biri: 2023-cü ildə dünya çempionu adına iddiaçılar matçında çinli qrossmeyster Din Liçjen qalib gəlib. Matç Astanada təşkil olunub, qrossmeysterin reytinqi 2762 ELO civarındadır.
Bundan əlavə, FIDE ustası (FIDE Master) adı da var; adətən 2300 ELO səviyyəsinə çatmış şahmatçılara verilir və milli ustalıq rütbəsindən əvvəlki pillə kimi qəbul olunur. Bu həddi keçən oyunçu müvafiq sənədləri Azərbaycan Şahmat Federasiyası vasitəsilə FIDE-yə təqdim etməlidir.
Yeniyetmələr üçün dərəcələr və reytinq tələbləri
Uşaq və yeniyetmələr üçün dərəcə sistemi sadə və mərhələlidir:
- 3-cü yeniyetmə dərəcəsi – artıq müəyyən oyun təcrübəsi və reytinqi olanlar üçün başlanğıc pillə;
- 2-ci yeniyetmə dərəcəsi;
- 1-ci yeniyetmə dərəcəsi.
Bu dərəcələrin alınması üçün uşaq rəsmi yeniyetmələr turnirlərində iştirak etməli, müəyyən sayda oyun oynayıb minimal xal normativini yerinə yetirməlidir. Normativ cədvəllərində həm partiyaların sayı, həm də toplanmış xal nəzərə alınır.
Turnirlər federasiya tərəfindən tanınmış olduğu halda, onlar həm onlayn, həm də oflayn formatda keçirilə bilər, nəticələrin hüquqi qüvvəsi eyni olur.
Reytinq göstəricilərinə görə yeniyetmələr üçün aşağıdakı hədlər qəbul edilir:
- 3-cü dərəcə – təxminən 1100 ELO-dan yuxarı;
- 2-ci dərəcə – 1200-dən yuxarı;
- 1-ci dərəcə – 1300-dən yuxarı.
Bu rəqəmlər şahmatçının ümumi oyun gücünü göstərən orientir rolunu oynayır, konkret dərəcə isə turnir nəticələrinə bağlı normativlərlə rəsmiləşdirilir.
Böyüklər üçün dərəcələr və qadın/kişi fərqləri
16 yaşını keçən şahmatçılar böyüklər kateqoriyasına keçirlər və əvvəl yeniyetmə dərəcələrini almadan da birbaşa böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş turnirlərdə normativ yerinə yetirə bilərlər. Prinsip dəyişmir: rəsmi yarışlar, kifayət qədər oyun və lazımi xal faizi.
Qadın və kişilər üçün reytinq hədləri fərqlidir. Kişi şahmatçılar üçün ümumi çərçivə belədir:
- 3-cü dərəcə – 1500-dən yuxarı;
- 2-ci dərəcə – 1700-dən yuxarı;
- 1-ci dərəcə – 1900-dən yuxarı;
- 2000–2199 – K.M.S.;
- 2200–2399 – FIDE ustası;
- 2400–2499 – beynəlxalq usta;
- 2500-dən yuxarı – beynəlxalq qrossmeyster.
Qadın şahmatçılar üçün hədlər bir qədər aşağı müəyyən edilib:
- 3-cü dərəcə – 1400-dən yuxarı;
- 2-ci dərəcə – 1600-dən yuxarı;
- 1-ci dərəcə – 1800-dən yuxarı;
- təxminən 2000 ətrafı – K.M.S. səviyyəsi.
Rütbələr üçün də ayrıca şkalalar mövcuddur: məsələn, qadınlar üçün 2100–2199 FIDE ustasına, 2200–2299 beynəlxalq ustaya, 2300-dən yuxarı beynəlxalq qrossmeyster adına uyğun sayılır. Hər bir halda, təkcə reytinq deyil, konkret yarışlarda normativlərin yerinə yetirilməsi də tələb olunur.
Dərəcəni necə almaq və reytinqdən nə ilə fərqlənir?
Sadəcə internet platformalarda oynamaq reytinqinizi təxmini göstərsə də, rəsmi dərəcə qazandırmır. Dərəcə və fişəng kimi hesablanan ELO yalnız rəsmi statusu olan turnirlərdə – Azərbaycan Şahmat Federasiyasının, şahmat klublarının, FIDE tərəfindən tanınan təşkilatların yarışlarında artıb-azalır.
Bu turnirlər onlayn da, oflayn da ola bilər, əsas şərt onların rəsmi qaydalara uyğun keçirilməsidir. Peşəkar səviyyədə inkişaf etmək istəyənlər üçün ən səmərəli yol məşqçi ilə sistemli işləmək, nəzəriyyə və praktikanı birləşdirməkdir.
Müntəzəm məşq, turnir təcrübəsi və nəticələrin təhlili hesabına əvvəlcə yeniyetmə, sonra böyüklər dərəcələri, ardınca isə K.M.S. və ustalıq titullarına doğru irəliləmək mümkündür. Maraqlı məqam odur ki, normativləri yerinə yetirən istedadlı uşaq hətta 9 yaşında belə K.M.S. səviyyəsinə çata bilər.
Rəqəmsal reytinqlə dərəcə arasında fərq də aydındır: reytinq – oyunçunun gücünü rəqəmlə ifadə edən dəyişkən göstəricidir, dərəcə isə müəyyən dövr üçün rəsmi təsdiqlənmiş ixtisas səviyyəsidir və zaman-zaman yenilənməlidir.
Rəsmi turnirlərdə oynamısınızsa, Azərbaycan Şahmat Federasiyasına müraciət edərək həm dərəcənizi, həm də reytinqinizi dəqiqləşdirə bilərsiniz. Əgər hələ rəsmi statusunuz yoxdursa, onlayn platformaların hesablama sistemlərindən istifadə edib təxmini gücünüzü müəyyənləşdirərək, onu mövcud dərəcə şkalası ilə müqayisə etmək olar.
