Futbolçular Dünya Çempionatına qatılarkən əsas məqsədləri kuboku qazanmaq olur. Dünya çempionu olmaq oyunçunun adını ölkəsinin idman tarixinə qızıl hərflərlə yazdırır. Lakin turnirdə komanda uğuruna nail ola bilməyən futbolçular üçün də fərdi mükafatlar mövcuddur.
Bu mükafatlar arasında ən nüfuzlularından biri Qızıl Butsdur. Turnirin ən məhsuldar futbolçusuna təqdim edilən bu mükafat hər Dünya Çempionatının əsas fərdi mükafatlarından hesab olunur. Bununla yanaşı, Qızıl Top, Qızıl Əlcək və Ən Yaxşı Gənc Oyunçu mükafatları da təqdim edilir.
Qızıl Buts nə üçün verilir?
Qızıl Buts Dünya Çempionatında ən çox qol vuran futbolçuya təqdim olunur. Turnirin bombardiri bu mükafata sahib çıxır. Bundan əlavə, qol sayına görə ikinci yeri tutan oyunçu Gümüş Buts, üçüncü yeri tutan futbolçu isə Bürünc Buts mükafatını qazanır.
Bu mükafat fərdi performansın ən vacib göstəricilərindən biri sayılır və bir çox futbolçu üçün Dünya Çempionatındakı uğurun simvoluna çevrilir.
Qızıl Buts mükafatının yaranma tarixi
Dünya Çempionatlarının ilk illərində turnirin ən məhsuldar futbolçuları ayrıca mükafat almırdılar. FIFA sadəcə olaraq mundialın bombardirini statistik göstəricilər əsasında müəyyənləşdirirdi. Bununla belə, ən çox qol vuran oyunçular hər zaman turnirin əsas qəhrəmanları hesab olunublar.
1982-ci ildə İspaniyada keçirilən Dünya Çempionatında FIFA bombardir üçün rəsmi fərdi mükafat təsis etdi. Həmin dövrdə mükafat “Qızıl Ayaqqabı” (Golden Shoe) adlanırdı və turnirin ən məhsuldar futbolçusuna təqdim edilirdi.
Uzun illər bu ad altında təqdim olunan mükafat 2010-cu ildə Cənubi Afrika Respublikasında keçirilən Dünya Çempionatından etibarən “Qızıl Buts” (Golden Boot) adını aldı. Eyni zamanda bombardirlər sıralamasında ikinci və üçüncü yerləri tutan futbolçular üçün Gümüş Buts və Bürünc Buts mükafatları da təqdim edilməyə başlandı.
Bu gün Qızıl Buts Dünya Çempionatının ən nüfuzlu fərdi mükafatlarından biri hesab olunur və hər mundialın əsas simvollarından sayılır.
Qalib necə müəyyən edilir?
Qızıl Buts ən çox qol vuran futbolçuya təqdim olunur. Əgər iki və ya daha çox oyunçu eyni sayda qol vurarsa, əlavə meyarlar tətbiq edilir.
İlk növbədə məhsuldar ötürmələrin sayı nəzərə alınır. Futbolçuların bu göstəricisi də eyni olarsa, daha az oyun müddətində həmin nəticəyə nail olan oyunçu üstün sayılır.
Bu qayda ilk dəfə 2010-cu il Dünya Çempionatında böyük əhəmiyyət kəsb edib. Həmin turnirdə Tomas Müller, David Vilya, Dieqo Forlan və Uesli Sneyder hərəyə 5 qol vurmuşdu. Lakin daha çox məhsuldar ötürməsi olduğu üçün Qızıl Buts mükafatı Tomas Müllerə təqdim edilmişdi.
Dünya Çempionatının ən məhsuldar bombardirləri
Qızıl Buts tarixində ən təsirli nəticə fransalı hücumçu Jüst Fontenə məxsusdur. O, 1958-ci il Dünya Çempionatında 13 qol vuraraq bu günə qədər qırılmayan rekord müəyyənləşdirib.
Dünya çempionatları tarixində ən məhsuldar bombardirlər bunlardır:
- Jüst Fonten (Fransa, 1958) – 13 qol
- Şandor Koçiç (Macarıstan, 1954) – 11 qol
- Gerd Müller (AFR, 1970) – 10 qol
- Ronaldo (Braziliya, 2002) – 8 qol
- Kilian Mbappe (Fransa, 2022) – 8 qol
Bu göstəricilər Dünya Çempionatında bombardir olmağın nə qədər çətin olduğunu göstərir. Müasir futbolda müdafiə sistemlərinin güclənməsi səbəbindən bir turnirdə çoxsaylı qol vurmaq əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha mürəkkəb hesab olunur.
Ən çox Qızıl Buts qazanan futbolçu varmı?
Maraqlı məqamlardan biri odur ki, Dünya Çempionatları tarixində heç bir futbolçu iki dəfə Qızıl Buts mükafatını qazana bilməyib.
Bu göstəriciyə ən çox yaxınlaşan futbolçulardan biri almaniyalı Tomas Müller olub. O, 2010-cu ildə Qızıl Buts qazanıb, 2014-cü ildə isə cəmi bir qol fərqlə kolumbiyalı Xames Rodrigesdən geri qalaraq Gümüş Butsla kifayətlənib.
Bu fakt Dünya Çempionatlarında rəqabətin nə qədər yüksək olduğunu göstərir. Hər mundialda yeni ulduzlar meydana çıxır və bombardirlər siyahısında dəyişikliklər baş verir.
Hansı ölkələr daha çox qalib çıxarıb?
1982-ci ildən bəri İtaliya, Almaniya və İngiltərə yığmaları hər biri iki dəfə Qızıl Buts sahibi yetişdiriblər.
İtaliya adına Paolo Rossi (1982) və Salvatore Skillaçi (1990), Almaniya üçün Miroslav Kloze (2006) və Tomas Müller (2010), İngiltərə üçün isə Qari Lineker (1986) və Harri Keyn (2018) bu uğura imza atıblar.
Mükafatı qazanan futbolçular arasında həmçinin Rusiya, Bolqarıstan, Xorvatiya, Braziliya, Kolumbiya və Fransa təmsilçiləri də yer alır.
Qızıl Butsla bağlı maraqlı faktlar
1994-cü il Dünya Çempionatında rusiyalı Oleq Salenko və bolqarıstanlı Xristo Stoiçkov hərəyə 6 qol vuraraq mükafatı birlikdə qazanıblar. Bu, Dünya Çempionatları tarixində ən maraqlı hadisələrdən biri hesab olunur.
Qızıl Buts sahibləri arasında sonradan “Qızıl top” qazanan bir sıra futbolçular da var. Ronaldo, Tomas Müller və Kilian Mbappe kimi oyunçular həm bombardirlik uğurları, həm də ümumi çıxışları ilə futbol tarixində xüsusi yer tutublar.
Dünya Çempionatlarının Qızıl Buts sahibləri:
- 1982 – Paolo Rossi (İtaliya)
- 1986 – Qari Lineker (İngiltərə)
- 1990 – Salvatore Skillaçi (İtaliya)
- 1994 – Oleq Salenko (Rusiya) və Xristo Stoiçkov (Bolqarıstan)
- 1998 – Davor Şuker (Xorvatiya)
- 2002 – Ronaldo (Braziliya)
- 2006 – Miroslav Kloze (Almaniya)
- 2010 – Tomas Müller (Almaniya)
- 2014 – Xames Rodriges (Kolumbiya)
- 2018 – Harri Keyn (İngiltərə)
- 2022 – Kilian Mbappe (Fransa)
